# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Эфесшилер

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Эфесшилер

### ПАУЛДАН ЭФЕСШИЛЕРГЕ ХАТ


Бу хатты элши Паул пилипшилерге, колосшыларга эм Пилимонга каратылган хатлары ман бирге, белки, янъы оьмирдинъ 60-ншы йылларында урым тутнагына биринши кере туьскен заманда язган да болар.

Эфес – Асиядынъ (соьлеги Турциядынъ куьнбатар ягы) урым областининъ бас каласы. Паул мунда эки йылдан артык, Ийги Хабарды насихатлай эм янъы христиан ямагатын аяк уьстине салмага ярдам эте, заманды йиберди.

Хатты эки бас кесекке боьлмеге болады. Бириншисинде (1-3 бб.) Паул окувшыларды Раббийдинъ Ийги Хабары себепли толтырылган сыры, оьмирлик ниети – христиан ямагаты акында, онда Иса Масихке ынанув баьри аьдемлерди, ювытлардай баскаларды да куткаратаганын эм бириктиретаганын уьйретеди. Экинши кесегинде (4-6 бб.) Паул ынанганларды Раббийдинъ бу ниетин толтырар уьшин бирликте, суьювде эм тазалыкта кайтип яшамага керегин насихатлайды.

Бу хаттынъ ишинде ойларынынъ эм соьзлерининъ коьбиси колосшыларга язган хатына усайды, ама ол мунда Исадынъ акыйкат окувын туьрлендиргенлер мен эриспейди.


### 1


1Алладынъ ыхтыяры ман Масих Исадынъ элшиси Паулдан Эфесте яшайтаган, Масих Исага багысланган сенимли аьдемлерге салам!

2Атамыз Алладан эм Раббийимиз Иса Масихтен сизге шапагат эм тынышлык болсын.


Бизге Алла ман Масихте берилген яхшылыклар


3Раббиймиз Иса Масихтинъ Алласына эм Атасына шуькир болсын! Ол Масих аркалы бизге коьклердеги баьри туьрли рух яхшылыклардан уьлисли болмага разылык берди,

4суьювимиз бен Ога багысланып, алдында айыпсыз болар уьшин дуныя яратылаяктан алдын бизди Масих аркалы сайлап алды.

5-6Алла, суьйген Улында бизге коьрсеткен аьлемет шапагаты макталсын деп, Иса Масих аркалы бизди де Оьзининъ разылыгы ман ул этпеге эртеден белгиледи.

7-8Масихте эм Масихтинъ каны ман биз эркин болдык, куьналарымыздынъ кеширилуьвин алдык. Алла, мол этип, коьрсеткен оьлшемсиз шапагаты бойынша аьр туьрли акыллылык эм билимлилик пен бизди кеширди.

9Алла Оьз ыхтыяры ман Масих аркалы толтырмага деп эртеден карарлаган мырадынынъ сырын бизге билдирди.

10Алла мырадына коьре белгилеген заманы еткенде, коьктинъ де, ердинъ де баьрисин Масихтинъ басшылыгына йыяяк.

11Аьр затты да Оьз буйырыгы эм ыхтыяры ман этетаган Алла оьз ниети мен бизди эртеден белгилеп, Масих аркалы Оьзининъ байыр халкы этти.

12Сол зат биз, ювытлар, Масихке биринши болып сенгенлер, Алладынъ данъкына мактав аькелер уьшин болды.

13Акыйкат соьзди – куткарылувынъыз акындагы Ийги Хабарды – эситип, Масихке иман эткенинъизде, сиз де Масих аркалы Алладынъ бермеге айткан Кие Рухын алдынъыз. Кие Рух – Аллага байыр болганынъызды билдирген мухырдай,

14асабалык берекетти алаягымыздынъ беркитуьвши белгиси. Сонъында Алла Оьз халкын толы эркинликке шыгараяк, баьриси де Онынъ данъкын оьрметлеек.


Паулдынъ иманлылар уьшин дувасы


15-16Сол себепли мен де, сизинъ Раббий Исага иман эткенинъизди эм имандасларынъыздынъ баьрисин де суьйгенинъизди эситкенимнен бери, токтамай, сиз уьшин Аллага шуькир деп, дуваларымда сизди эсимде тургыстаман.

17Раббийимиз Иса Масихтинъ Алласы, мактавлы Атасы, сизге Рухын берсин деп, тилеймен. Алладынъ Рухы сизди акыллы этип, Оны билер уьшин коьзинъизди ашар.

18-20Алла сизди шакырувы ман ишинъизде тувдырган уьмитти, Ога багысланганларга аьзирлеген асабалык берекетининъ аьлемет байлыгын эм биздеги, ынанувшылардагы, куьдиретининъ оьлшемсиз уллылыгын сиз анълар уьшин юрегинъизди ярыкландырсын деп, тилеймен. Сол куьдирет, Алла Масихти оьлилерден тирилткен эм коьклерде онъ янында олтырткан заманында, Масихте коьрсеткен куьшли куватындай, ислейди.

21-23Алла Масихти баьри басшылардан, аькимлерден, куьшлерден, иелерден эм, тек бу оьмирде болып калмай, келеек оьмирде де айтылаяк атлардынъ аьр бириннен де бек уллы этти. Баьри затларды Масихтинъ аягынынъ туьбине салды, Ога бойсындырды. Оны баьри затларда ямагатынынъ басы болмага белгиледи. Сол ямагат – Масихтинъ шаркы. Аьр ерде аьр бир затты толы этетаган Масих Оьзининъ ямагатын да толы этеди.


### 2


Оьлимнен яшавга оьттик


1Сиз шуьшлеринъиз эм куьналарынъыз себепли оьли эдинъиз,

2бир заманларда бу куьналарга берилип яшадынъыз. Бу дуныядынъ аьдети мен авада аькимлик эткен басшыдынъ – Аллага бойсынмаган, аьдемлерде соьле исин этетаган рухтынъ (шайтаннынъ) – ызыннан бардынъыз.

3Бир заманларда баьримиз де солардай, инсан кылыгымыздынъ куьсевлерине берилип, шаркымыз эм акылымыз суьйгенди этип, яшадык. Калганлардай, биз де сол кылыгымызга коьре Алладынъ ашувына тийисли болдык.

4Ама рагимлиги мол Алла бизге сондай бир уьйкен суьйимди коьрсетти.

5Шуьшлеримиз уьшин оьли болган болсак та Ол бизге Масих пен бирге яшав берди. Сиз Онынъ шапагаты ман куткарылдынъыз.

6Алла бизди Масих пен бирге тирилтти, коьклерде бизге де Онынъ янында олтырмага орын берди.

7Соьйтип, Ол келеек оьмирлерге Оьзининъ Иса Масих аркалы бизге эткен ийгилиги мен шапагатынынъ оьлшемсиз кенълигин коьрсетеек болды.

8-9Неге десе сиз Алладынъ шапагаты ман иманынъыз аркалы куткарылгансыз. Ол да, етимисинъиз болмай, Алладынъ савгасы болады. Эш биринъиз де мактанмас уьшин Алла сизди эткен ислеринъизге карап куткармас.

10Неге десе биз Алладынъ эткен исимиз. Биз Масих аркалы ийги ислер этер уьшин яратылганмыз. Алла сол ислерди биз оларга берилип яшар уьшин аьзирлеген.


Алладынъ янъы ямагаты


11-12Сонынъ уьшин сиз, баска миллетлерден тувганлар, алдынгы аьлинъизди эсте тутынъыз. Оьзлерин «суьннетлилер» деп атаган ювытлар сизге «суьннетсизлер» деп айтадылар. А сол суьннет – кевдеге аьдем колы ман этилген ис. Сиз, алдын Масихсиз болганда, Исраил миллетининъ яшавынынъ тысында калган эдинъиз. Ят болганынъыз уьшин Алладынъ антласувы ман Исраилге берген ваьдесининъ затларында уьлиссиз эдинъиз. Уьмитинъиз йок эди, бу дуныяда Алладан куры калган эдинъиз.

13А энди Масих аркалы сиз, бир заманларда Алладан эрек болганлар, Масихтинъ каны ман Ога ювык болдынъыз.

14-16Неге десе Масих – биздеги тынышлыктынъ негизи. Ол ювытларды да, баска миллетлерди де бирлестирип, араларындагы иргеди, душпанлыкты, Оьзининъ шаркы ман йок этти. (Ювытларды баска миллетлерден айырган) Тауратты буйырыклары эм аьдетлери мен бирге куьшсиз этти. Соьйтип, Ол тынышлык аькелди, Оьзи мен эки кавымнан янъы туьрли инсан яратты, душпанлыкты Оьзи оьлтирилген кашы ман йок этти эм эки кавымды, сол каш аркалы бир шарк этип, Алла ман ярастырды.

17-18Масих келип, сизге, бир заманларда Алладан эрек болган баска миллетлерге, эм Ога ювык ювытларга бу тынышлык акындагы Ийги Хабарды билдирди. Неге десе биз, эки кавым да, Масих аркалы бир Рух пан Атамыз Алладынъ алдына шыкпага йолды таптык.

19Соьйтип, сиз энди ят эм тыс аьдемлер тувылсыз, Аллага багысланган халкы (Исраил) ман бир юрттасынъыз, Алла уьйирисиз.

20Элшилер мен пайхамбарлар салган уьй негиздинъ уьстинде беркидинъиз, Масих Иса Оьзи де – онынъ негиз тасы.

21-22Сол негиз тастынъ уьстинде буьтин уьй уйгынлы кепте куралады эм оьсип, Раббийге берилген кие уьй болады. Сиз де, Масих аркалы бирге куралып, Алладынъ Рухы ман яшайтаган меканы боласыз.


### 3


Паулга ашылган сыр


1Сол себептен мен, Паул, сиз, баска миллетлилер, уьшин Иса Масих йолында тутнакка капалдым.

2Алла шапагатын сизге билдируьв яваплылыкты мага тапшырганын эситкен боларсыз.

3Мен муннан алдын кыскасыннан язгандай, Алла Оьз сырын меним оьзиме ашып билдирди.

4Муны окып, сиз Масихтинъ сырын калай ийги анълаганымды сезеексиз.

5Алла алдынгы несиллердеги инсанларга билдирмеген, а энди Оьз Рухы ман Ога багысланган элшилерине эм пайхамбарларына ашкан сыр сосындай болады:

6Ийги Хабардынъ яйылувы ман Иса Масих аркалы баска миллетлер де ювытларга берилген асабалык берекетти аладылар, олар ман бир шарк болып, Алла берген ваьдеден уьлисли боладылар.

7Алладынъ мендеги куваты аркалы шапагаты ман берген савгасы ман сол Ийги Хабарга мен кызмет кылувшы болдым.

8Аллага багысланган аьдемлердинъ баьрисиннен кишкей болсам да Алла мага шапагатын коьрсетти: мага Масихтинъ акылга сыймаслык байлыгынынъ Ийги Хабарын баска миллетлерге яймага

9эм аьр неди яраткан Аллада оьмирликтен бери сыр болып калган ниети калай куралганын баьрисине де ашып айтпага тапшырылды.

10Соьйтип, Алла Оьзининъ туьрли яклы акыллылыгын энди ямагатынынъ уьсти мен коьклердеги басшыларга эм аькимлерге[1] коьрсетпеге суьйди.

11Алла оьмирлерден де алдын аьзирлеген эм Раббийимиз Масих Исада толтырган мырадына коьре солай этти.

12Масих пен бирликте Ога иман этуьвимиз аркалы биз Аллага таьвекеллик эм сенимлик пен ювык келмеге боламыз.

13Сога коьре мен сизден тилеймен: сиз уьшин азап шеккенимнен тоьмен болманъыз, неге десе ол сизге данък аькелер.


Масихтинъ суьювин билуьв


14Сол себептен мен Раббийимиз Иса Масихтинъ Атасы алдында тизимнен шоьнъкип тураман.

15Атасыннан коьклердеги эм ердеги буьтин ырувлар[2] атын аладылар.

16-19Алла, Оьзининъ аьлемет байлыгыннан Рухы ман ишинъиздеги аьдемге куьдирет берип, сизди беркитсин, Масих Оьзине ынанувынъыз аркалы юрегинъизде яшасын деп, тилеймен. Соьйтип, сиз суьювде тамырланып, негизленип, Аллага багысланганлардынъ баьриси мен бирге Масихтинъ суьюви не кадер кенъ эм узын, бийик эм терен болганын анъламага, билимнен озган сол суьювди билмеге куьш алып, Алладынъ буьтин толылыгы ман толарсыз.

20-21Бизде ислейтаган куьши мен биз тилеген яде ойлаган аьр заттан да артыкты этип болган Аллага, Оьзининъ ямагаты эм Масих Иса аркалы несилден несилге оьмирлерге данък болсын! Амин.


### 4


Шарктынъ бирлиги


1Сол себепли, мен, Раббий уьшин тутнакка капалган, сизден Алла шакырган яшавга тийисли болып турганынъызды тилеймен.

2Аьр заман сабыр эм ювас болып, тоьзимлик этип, суьйимлик пен бир биринъизге шыдамлы болынъыз.

3Кие Рух берген бирликти саклар уьшин баьри болаяк затты, бир биринъиз бен ярасып, этинъиз.

4Алла сизди шакырган уьмит бир болгандай, Масихтинъ шаркы (ямагаты) эм Алла Рухы да солай ок бир.

5Раббий – бир, иман – бир, сувда шомылдырылып тазаланув – бир,

6баьрисининъ Атасы болган Алла да бир. Ол баьрисине бийлик этеди, баьриси аркалы исин бажарады эм баьрисинде турады.

7Масих шапагаты ман аьр биримизге тийисли оьлшем мен савгалар берди.

8Сол себепли (Забурда) булай язылган: «Ол йогарга коьтерилгенде, есирлерди оьзи мен алды эм аьдемлерге савгалар берди».

9«Коьтерилгенде» деген баска бир затты да анълатпай, тек сол Масих алдын тоьменге, ер уьстине туьскен эди дегенди анълатады.

10Ким туьскен, сол ок буьтин затларды толтырар уьшин баьри коьклерден йогары коьтерилди.

11Ол савгалар берди: бирлерин – элши, баскаларын – пайхамбар, тагы да бирлерин – Ийги Хабарды яювшы, оннан баскаларын – (иман ямагатында) басшы эм окытувшы этти.

12Соьйтип, Аллага багысланганлар, туьзилип, кызмет кылув исин этпеге эм Масихтинъ шаркын оьстирмеге куьшти аладылар.

13Сонъында баьримиз де иманымызда эм Алладынъ Улын танувымызда бирликке, тамам аьдемликке, Масихтинъ толы инсанлык оьлшемине етисеекпиз.

14Сол заманда биз, аьдемлердинъ кылыплылыгы эм баскаларды йолдан шыгаратаган алдавшылыгы ман туьрли окувлардынъ толкынлары эм еллери мен авдарылатаган кишкей балалардай, болмаспыз.

15Биз, акыйкатты суьюв мен айта барып, аьр ягыннан оьсип, шарктынъ (иман ямагатынынъ) басы болган Масихке усармыз.

16Онынъ аькимлигинде шарктынъ баьри муьшелери уйымласады. Буьтин шарк аьр бир туьрли байланыс пан оьзи оьзин бирге тутады. Соьйтип, шарктынъ аьр бир кесеги оьзининъ аьрекетин тийисли толтырса, шарк оьседи эм олардынъ бир бирлерин суьйгени мен беркийди.


Эски яшав эм янъы яшав


17-18Сол себепли мен сизден, Раббий уьшин деп, тилеймен: энди баска миллетлердей яшаманъыз. Олардынъ ойлары бос, эслерин каранъалык баскан, ишлериндеги наданлык эм юреклерининъ ийнатлыгы оларды Алла яшавыннан куры калдырган.

19Олар, сезимсиз болып, аьдепсизликке берилип, канмай, аьр туьрли арам ислерди этедилер.

20Ама сиз олардай тувылсыз, сиз Масихти билгенсиз.

21Шексиз, сиз Онынъ авазын эситкенсиз эм Онынъ йолына уьйренгенсиз, неге десе акыйкат – Исада.

22Соьйтип, алдынгы яшав аьлинъизден, алдавлык куьсевлер мен бузылган эски аьдем келбетиннен тайынъыз.

23КиеРух акылынъызды янъыртсын.

24Туврашылык эм дурыс сыйлылык ягыннан Аллага усатылып яратылган янъы аьдемлигинъизди алынъыз.

25Аьр биринъиз оьтирикти койсын, оьз ювыгына акыйкатты айтсын, неге десе биз баьримиз де бир шарктынъ муьшелеримиз.

26Ашувлансанъыз, куьна этпенъиз. Ашувынъыз куьн батканнан сонъ янып турмасын.

27Яшавынъызда ибилиске орын берменъиз.

28Урлаган эндиден арбатында урламасын, оннан эсе яшавына амал табып, куллыкты ийги этсин, кереклиси болганга соны ман боьлиссин.

29Авызынъыздан бузык соьз шыкпасын, тек эситкенлер пайдаланар уьшин кереклигине ярдам этеекти, баскалардынъ иманын беркитеекти айтынъыз.

30Алладынъ Кие Рухын кайгыртпанъыз. Сол Рух Аллага байыр болганынъызды эм бир куьн эркинликке шыгарылаягынъызды коьрсеткен мухырдай болады.

31Аьр туьрли дерттен, каардан, ашувдан, кышкырыктан, яман соьз айтувдан, яман ниеттен тайынъыз.

32Ама бир биринъиз бен яныплы, аявлы болынъыз, Алла Масихте сизди кеширгендей, бир биринъизди кеширип билинъиз.


### 5


1Соьйтип, суьйген балаларындай, Алладан уьлги алынъыз. 2Бизди суьйген эм биз уьшин Оьзин Аллага савгага эм ийги ийисли курманга берген Масихтей, суьюв йолында юринъиз.

3Аранъызда каьхпелик, баска арамлык яде суганаклык бар деп те айтылмасын. Бу затлар Аллага багысланганларга тийисли тувыл.

4Соьйтип те яман тиллик, бос соьзлик, аьдепсиз куьлуьвлер сизге ярамайды, керисинше, Аллага шуькир этинъиз.

5Муны билинъиз: каьхпелик яде арамлык эткенлерге, яде бутларга табынувшыдай болган суганак аьдемлерге Масихтинъ эм Алладынъ патшалыгында асаба калмаяк.

6Эш бирев де сизди бос соьзи мен алдамасын, неге десе бойсынмаганларга сосындай затлар уьшин Алладынъ ашувы етеди.

7Сондай аьдемлер мен эш бир ортак затынъыз болмасын.

8Сиз бир заманларда каранъалык эдинъиз, энди Раббий аркалы ярык болдынъыз. Ярыктынъ баласындай яшанъыз.

9Ярыктынъ емиси аьр туьрли ийгиликте, туврашылыкта эм акыйкатта коьринеди.

10Аллады не зат разы эткенин сынап билинъиз.

11Каранъалыктынъ хайырсыз ислерине карыспанъыз, керисинше, сол ислерди ашып шыгарынъыз.

12Каранъалыктагылардынъ ясыртыннан не зат пан каьрлейтаганын айтпага да уят,

13ама ярыктынъ ашык эткен аьр заты коьзге коьринеди,

14неге десе коьринетаган аьр зат – ярык. Сол себептен: «Уян, уйклавшы, оьлилерден тирил! Масих сени ярыкка шыгарар», – деп айтылганы.

15-16Соьйтип карап, сак болынъыз, акылсыздай болмай, ама акыллылардай, заманынъызды ийги кулланып, яшап билинъиз, неге десе бу куьнлерде яманлыклар коьп.

17Сонынъ уьшин ойсыз болманъыз, ама Раббийдинъ ыхтыяры не болганын анъланъыз.

18Шагыр ишип эсирменъиз, ол аьдемди табиатсызлыкка аькетеди. Онынъ орнына Кие Рух сизди савлай бийлесин.

19Бир биринъизди Забурдынъ уьзиклерине, зикирлерге эм Алла Рухы ман туьзилген йырларга уьйретип, йырланъыз эм ак юректен Раббийди олардынъ анъы ман данъкланъыз.

20Аьр заманда аьр бир зат уьшин Раббийимиз Иса Масих атыннан Атамыз Аллага шуькир этинъиз.


Бир биринъизге бойсынынъыз


21Масихти оьрметлеп, бир биринъизге бойсынынъыз.

22-23Сиз, хатынлар, Раббийге эткендей, эринъизге бойсынынъыз, неге десе Масих – Оьзининъ шаркы болган ямагаттынъ Басы эм Куткарувшысы болгандай, эр де – хатынынынъ басы.

24Ямагаты Масихке бойсынгандай, солай ок баьри затта хатынлар да эрлерине бойсынмага тийислилер.

25-27Эрлер! Масих, ямагатын суьйип, Оьзин курманга бергендей, сиз де пишелеринъизди суьйинъиз. Масих ямагатын сув ман ювып, соьзи мен тазалап, Аллага багыслар уьшин оны аьлемет эткен, таттан, кемшиликтен эм ога усаган баска заттан куткарып, Оьзининъ алдына аькелер уьшин Оьзин курманга берген. Ол, ямагаты Аллага багыслансын эм айыпсыз болсын деп, солай эткен.

28Оьзининъ шаркын суьйгендей, эрлер пишелерин де солай ок суьймеге тийисли. Пишесин суьетаган оьзин де суьеди.

29Эш бирев эш бир заманда оьз шаркын атып коймайды, керисинше, аьдем, Масих ямагатын оьстиргендей, ас-сув берип, оны йылытады,

30неге десе биз Масихтинъ шаркынынъ муьшелеримиз.

31Сол себепли эр киси ата-анасын койып, хатынына байланар, экеви де бир кевде болады.

32Бу соьзде уьйкен сыр бар. Мен болсам Масих эм Онынъ ямагаты акында айтаман.

33Ама бу соьз сиз уьшин де айтылган. Сизинъ аьр биринъиз де оьзининъ пишесин, оьзин суьйгендей, суьйсин, пишеси де байын оьрметлесин.


### 6


1Балалар, Раббийдики болгандай, ата-ананъызга тынъланъыз, неге десе бу – туврашылык.

2-3Ант пан белгиленген биринши парыз: «Наьсипли болып ерде узак яшар уьшин ата-ананъды оьрметле», – деген болады.

4Аталар, сиз де балаларынъызды ынжынтпанъыз, ама, оларды, Раббий суьйген затка уьйретип, тербияланъыз.

5Куллар, бу дуныядагы иелеринъизге оьрмет эм коркув ман ак юректен, Масихке тынълаганша, тынъланъыз.

6Коьзге коьринер уьшин ырыясып кызмет эткендей болмай, а Масихтинъ кулындай, буьтин янынъ ман Раббийдинъ ыхтыярын толтырынъыз,

7Аьдемлерге тувыл, а Раббийге эткендей, коьнъилинъиз бен куллык этинъиз.

8Аьр ким, кул-эркин болса да, Раббийден оьзи эткен хайырына коьре тийислисин алаягын билинъиз.

9Сиз де, иелер, кулларынъызга ийги каранъыз, катылыгынъызды койып, сизинъ де, олардынъ да басында, коьклерде, Раббий[3] болганын эм Ол аьдемлерге бир бириннен айырмай карайтаганын билинъиз.


Алладынъ савыт-садаклары


10Сонъында айтаягым, кардашларым, Раббий эм Онынъ куьдиретининъ куьши мен карувланынъыз.

11Ибилистинъ аьйлелигине карсы турар уьшин Алла берген баьри савыт-садакларды оьзинъизде юргистинъиз. 12Бизим куьресуьвимиз эттен эм каннан болган инсанларга карсылык тувыл, ама коьклердинъ астындагы яман рух куватларга, басшыларга эм аькимлерге, бу каранъа дуныяды туткан куьшлерге карсы шыгув болады.

13Сол себепли Алла берген баьри савыт-садакларды алынъыз. Баьле куьни туьскенде, душпанга карсылык эталарсынъыз эм тийисли аьр затты да эткеннен сонъ орнынъызда турарсыз.

14Соны ман аьзир турынъыз. Белинъизге акыйкат белбавын кысынъыз, тоьсинъизге туврашылык куьбесин кийинъиз,

15согыска аьзирленер уьшин аягына шарыгын кийгендей, тынышлык акындагы Ийги Хабарды билдирмеге аьзир болар уьшин не керек болса, соны алынъыз.

16Аьр заман коршалавшы савыттай, иманынъызды юргистинъиз. Оны ман сиз ибилистинъ янган баьри окларын соьндирмеге боларсыз.

17Куткарылувдынъ темир боьркин кийинъиз эм Кие Рухтынъ кылышын – олай деген, Алладынъ соьзин – алынъыз.

18Аьр заман эткен аьр туьрли дуванъызда, Кие Рухка таянып, ялбарып тилегенинъизде не суьйгенинъизди Аллага билдиринъиз. Сол мырат пан буьтин имандасларынъыз уьшин толы шыдамлык пан дува этип, уяв болынъыз.

19Мен уьшин де дува этинъиз. Ийги Хабардынъ сырын йигерлик пен билдиреек болып, авызымды ашсам, Алладан мага керекли соьз берилсин деп, тиленъиз.

20Соьле тутнакта болсам да Ийги Хабардынъ элшиси болып тураман.


Сонъгы саламлар


21Сиз де калай болганымды эм не эткенимди билер уьшин, Тихик сизге баьрисин де хабарлар. Ол – бизим аьзиз кардашымыз эм Раббийдинъ сенимли куллыкшысы.

22Эне сол себепли, сиз аьлимизди билсенъиз, коьнъилинъиз коьтерилер деп, Тихикти сизге йиберемен.

23Кардашларым, сизге Атамыз Алладан эм Раббий Иса Масихтен тынышлык, суьюв эм иман болсын.

24Алладынъ шапагаты Раббийимиз Иса Масихти токтавсыз суьетаганлардынъ баьриси мен бирге болсын. (Амин.)


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

3:10 - Коьклердеги басшылар эм аькимлер: маьлеклер эм йинлер

[2]

3:15 - Буьтин ырувлар: яде «аьр аталык».

[3]

6:9 - %&x-glossary-link&%Раббий%%%: яде «Ие».